Hurtigruten excursie: de smaak van Vesterålen

Na de storm van gisteren zijn we nu in een winter wonderland, waar het flink sneeuwt. Het zicht is slecht, toch gaan we vandaag cultuur snuiven en geschiedenis beleven. Dit keer maken we Noorwegen mee vanaf land. We doen dat met de Hurtigruten excursie, a taste of Vesterålen, die gelukkig wel door gaat. We ontdekken de geschiedenis van Scandinavië. In Harstad gaan we aan land waar we de middeleeuwse kerk in Trondenes en een historisch bezoeker centrum aandoen. Volgens de gids is dit onbekende Vesterålen een goed alternatief voor de nabije en meer bekende Lofoten.

In Vesterålen ontdek ik een onbekend verleden

De stadswandeling van deze Hurtigruten excursie slaan we over want het gebrek aan zicht, en de overvloed aan sneeuw geven grote kans op glibberigheid. Diezelfde sneeuw tovert het middeleeuwse kerkje in Trondenes, tot een plaatje. Het steekt af tegen donkere woeste luchten. Hier in Vesterålen, duik ik in voor mij onbekende geschiedenis, en ontdek daarbij bijzondere verbindingen met het heden. We beleven niet alleen geschiedenis. Straks breekt op een onverhoeds moment de lucht open, en ook dat heeft een diepe betekenis.

De witte kerk van Trondenes

De witte kerk van Trondenes, net buiten Harstad, kijkt al eeuwenlang uit over de oevers van het Vågsfjord. Het Kerkje oogt elegant en krachtig tegelijk. De verbazingwekkend hoge en stevige muren bieden niet alleen bescherming tegen de waan van de dag, maar de smalle, hoge ramen, verraden dat het gebouw vanaf het begin ook als vesting diende. Ze zitten op een perfecte hoogte om pijlen op je belagers af te vuren.

De bouw van de kerk tussen 1180 en 1250 valt samen met aanvallen van de Kareliërs, een Fins sprekend volk, verbonden met de Novgorod republiek. Ik heb nog nooit van de Novgorod republiek gehoord. Maar bij nader onderzoek blijkt deze republiek beginpunt van een heel continent aan geschiedenis. Wat de Trondenes kerk betreft, het zal nog zo’n honderdvijftig jaar duren voor de kerk rond 1400 ook een dak krijgt.

Novgorod

De Novgorod republiek, liggend in het huidige Rusland, oefent van de twaalfde tot de vijftiende eeuw zijn macht uit. Hiermee duiken we meteen diep de noordelijke én oostelijke geschiedenis in, met verrassende verbindingen met ons heden.

Republiek Novgorod hanteert een vorm van zelfbestuur waarbij de Bojarenraad, een groep van adelen, de macht deelt met de Veche, een volksvergadering bestaande uit vrije mannen. Dit maakt deze republiek één van de vroegere pogingen tot democratie in Europa. 

De republiek van Novgorod is bovendien belangrijk vanwege

• De link met Vikingen, en die is anders dan je zou verwachten.
• De ontstaanslegende van Rusland, en de rol van Kiev daarin.
• De handel en de Hanze, en dat gaat verder dan je zou denken, helemaal tot aan
• Het Byzantijnse rijk.

Vikingen als handelaren

De Vikingen zijn veroveraars, jazeker, maar ook handelaren en kolonisten. Varjagen zijn óf Vikingen (rovende zeevaarders) óf Noormannen (de gehele Scandinavische bevolkingsgroep) die vanuit het huidige Zweden naar het oosten trekken. De Varjagen plunderen relatief weinig. Wel drijven ze handel met lokale Slavische of Finse stammen. Soms leggen ze hen een tribuut op. Soms werken ze samen met lokale vorsten, bijvoorbeeld om handelskonvooien te beschermen.

Al deze activiteiten leiden uiteindelijk tot nederzettingen, en de Varjagen vestigen zich in de achtste en negende eeuw in wat nu Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne heet. Deze Varjagen of Warjagen of Varangiërs, (hangt er vanaf wie je leest) staan ook wel bekend als Roes of Rus. De uitleg van deze term is omstreden, maar raakt aan de ontstaanslegende van het huidige Rusland.

Rus

‘Rus’
Het woord ‘Rus’ in Rusland heeft een niet onomstreden herkomst. Het woord, als aanduiding van zowel het land als het volk van het Kievse Rijk verschijnt rond de tijd van de stichting van Kiev voor het eerst in de bronnen. Oud-Slavische bronnen spreken van ‘het land van Rus’ (Рѹ́сьскаѧ землѧ). Afgezanten naar een Duitse vorst worden in een bron ‘Russii’ genoemd. Het bleek om Zweden te gaan. Dat wordt ondersteund doordat het Finse woord voor Zweden ‘Ruosti’ is (afgeleid van het oud-Noorse -rods, ‘zij die roeien’) en er een stuk Zweedse kustlijn is die ‘Rostlagen’ heet.

Russische taalkundigen die proberen te bewijzen dat hun volk niet van Vikingen afstamt, wijzen erop het woord Rus alleen in het gebied rond Kiev in zwang komt, en niet in de meer noordelijke Slavische Vikinggebieden. Het Griekse woord ‘Rhos’ werd wel voor het gebied gebruikt voor de Vikingen het betraden. In de buurt van Kiev is ook een riviertje met de naam Ros.

https://www.nemokennislink.nl/publicaties/waarom-rusland-oekraine-ook-niet-wil-laten-gaan/

Kievse Roes

Of het nu de Vikingen zijn of de Slavische volkeren, die een rol spelen in het ontstaan van Rusland, dat vertelt de geschiedenis niet. Het is immers geen geschiedenis maar een legende.

Volgens deze legende sticht Rus-hoofdman Rurik een nederzetting die uitgroeit tot een belangrijk handelscentrum, en later tot ‘republiek’: Novgorod. Rurik, is de stichter van de mythische Viking-dynastie van de Rurikiden of Ruriken.

Rurik’s opvolger Oleg verovert Kiev.

Rond 882 verplaatst Oleg het zwaartepunt van de handelsroutes naar het gebied rond Kiev. Oleg is hiermee de stichter van het Kievse Rijk, het ‘land van Rus’ zoals oude Slavische bronnen het noemen. Vanuit Kiev regeren Oleg en zijn nakomelingen de door hen (min of meer) verenigde Slavische stammen. 

Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne wijzen allemaal naar de Kievse Roes als hun culturele voorouders. Rus land is niet zomaar een naam, er zit een geschiedenis achter. Een geschiedenis die voor mij onontgonnen terrein is, maar die, nu ik me er in verdiep, ook verduidelijkt. Met de stad Kiev als gezamenlijk startpunt is de belangstelling van Poetin voor Oekraïne, hoe onterecht ook, beter te plaatsen.

Hanze

De stad Novgorod, is één van de oudste stedelijke nederzettingen in het Slavische rijk. Vanwege zijn gunstige ligging groeit Novgorod in de late middeleeuwen uit tot belangrijke schakel op de handelsroute van Scandinavië naar het Byzantijnse Rijk in het zuiden. Novgorod floreert als de meest oostelijke handelspost van de Hanze. Dezelfde Hanze die de stad Bergen zo rijk maakte.

Byzantijnse rijk

Ze komen nog eens ergens, die Vikingen, al handelend of al plunderend. Met rivieren als vaarwegennet komen ze zelfs tot aan Constantinopel, de hoofdstad van het Byzantijnse rijk. De Vikingen in Istanbul, die had ik nog niet eerder zo duidelijk op mijn netvlies staan.

Via Byzantijnse handelaren, en later de kerk, beïnvloedt Byzantium de kunst, literatuur en architectuur van het Kievse rijk. Denk bijvoorbeeld aan de Christelijk Orthodoxe kerk, en de Iconen schilderkunst. Tot op de dag van vandaag geniet de Novgorod school van Icoon kunst groot aanzien. Zelfs de Uienkoepels, die we associëren met Russische gebouwen, zijn terug te leiden tot de Byzantijnse architectuur.

Hoe stokvis de kerk voor uit helpt.

Zo zijn we weer terug bij de witte kerk in Trondenes. De aanvallen van de Kareliërs zijn afgeslagen en rond veertienhonderd komt er eindelijk een dak op de kerk. In de rijkste periode voor deze kerk, leveren arme pachters een belangrijke bijdrage door per jaar zesduizend! kilo stokvis af te dragen.

Van die verdiensten kan wel wat moois gekocht worden, de altaarstukken bijvoorbeeld. Het gedetailleerde houtsnijwerk komt eind vijftiende eeuw uit Hanze stad Lübeck en getuigt van vakmanschap. Omdat ze zo kwetsbaar zijn kunnen wij alleen de gesloten panelen bewonderen. Een voorbeeld van het houtsnijwerk erachter vind je op deze website.

Verstilling via een eeuwenoud orgel

Het orgel uit 1790 waar we nu naar luisteren is één van de oudste van Noorwegen. Het is een prachtig verstild moment. De organiste geeft een korte inleiding. De kleuren van het altaar, de gotische glas-in-lood ramen en de preekstoel–compleet met zandloper zodat er niet meer dan een uur gepreekt kan worden, spreken van een rijk verleden. De witte muren stralen rust uit. De klanken van het orgel zijn broos en teer. Sommige melodieën eeuwenoud, sommige bekend. We zitten beschut in dit serene moment.

Ontroering en herdenking

Later vertelt een van de reisgenoten wat dit moment voor haar betekende. Vandaag is de sterfdag van haar dochter. De dochter die zo plotseling stierf, vlak voor haar trouwdag. Een begrafenis in plaats van een huwelijksfeest. Als het orgel speelt zet ze de foto van Debby voor zich op de bank. Eerder had ze zich zorgen gemaakt hoe met deze beladen dag om te gaan en nu kan ze geen beter moment verzinnen om haar te gedenken. Kort daarna lopen we de kerk uit. Juist op dat moment breekt heel even, heel fel de zon door. “Dank je wel” fluistert ze. Als ze mij dit verhaal later vertelt zijn mijn ogen vochtig en voel ik me voor even verbonden met haar verdriet.

En nog zijn we niet klaar met de geschiedenis.

Al in het bronzen tijdperk wonen er mensen op de Trondenes landtong. Een vrouw vindt een stukje metaal en denkt, dit is vast oud, misschien komt het wel uit de tweede wereldoorlog. Het blijkt een tweeëneenhalf-duizend jaar oude bronzen kraag te zijn. Behalve heel oud, is de kraag ook bewijs voor het bestaan van handelsroutes. De kraag, die je in het museum kunt bewonderen, komt oorspronkelijk van een cultuur ten zuiden van hier.

Daar heb je Olav weer.

Herinner je koning Olav nog, die in Trondheim begraven ligt en met harde hand het Christendom verspreidde.

Hij stierf in één van de beroemde veldslagen in de Noorse geschiedenis, de slag bij Stiklestad. Daar heeft Trondenes mee te maken. Net zo als hierboven draait het weer om handel.

De hoofdmannen uit het Noorden hebben niet zo veel op met het Christendom. Wat doet Olav, voor hem geen handelstarieven, hij verbiedt domweg de hele graanverkoop aan het Noorden. De hoofdman van Trondenes, Asbjørn Sigurdson, vindt een omweg en koopt toch graan in het zuiden. Op de terugweg loopt, of beter vaart, hij in de armen van een aanhanger van de koning, ene Tore Sel. Asbjørn vermoordt Tore Sel.

De koning is niet blij. Asbjørn is even een held en heet dan Selsbane (plaag van Sel, die vast ook niet blij was). Asbjørn wordt ook omgelegd en dan heb je pas echt de poppen aan het dansen. Want nu is de moeder van Asbjørn boos. Ze zweert wraak en vraagt een medestander, met de geweldige naam Tore Hund, om die wraak uit te voeren. Uiteindelijk is het Tore Hund die Olav doodt, bij de beroemde slag om Stiklestad, met de speer Selshevneren, de speer waarmee Asbjørn Sel doodde. En zo speelt dit kleine Trondenes toch nog een behoorlijke rol in de Noorse geschiedenis

Buiten museum

Buiten het Historische centrum is een klein staafkerkje in aanbouw. De bouw gaat net zo als eeuwen geleden, en is dus een project van jaren, maar de akoestiek is nu al geweldig. Zo horen we één van de vrijwilligers, in middeleeuws tenue, een oud lied zingen. Haar warme zuivere stem stijgt als die van een leeuwerik naar de nok. Zij is ook degene die in het nagebouwde middeleeuwse huisje ons uitlegt hoe wol, vlas, honing en huiden onderdeel van het huishouden zijn. Als oud juf textiele werkvormen, hebben de weefgetouwen mijn speciale aandacht. Ik praat met haar over technieken en methodieken. Dan geeft ze me het draadje linnen dat ze tijdens de presentatie in elkaar draaide van de losse vezels van vlas.

Kom je hier in het voorjaar en de zomer, dan kun je buiten ook daadwerkelijk de gewassen zien die ze hier telen op de wijze van weleer.

van Harstad naar Sortland

Hinøya eiland

Na al deze geschiedenis is het prettig om even in de bus achterover te leunen en (door de blauw getinte ramen) van het uitzicht te genieten. We bevinden ons op Hinøya eiland, en volgen het Kvæfjord dat dit eiland bijna in tweeën splitst. Als we stoppen om de rivier van dichtbij te kijken komt de dichte sneeuw ons bijna horizontaal tegemoet.

Mooi verhaal

De gids vertelt over de regio, een slimme boer en over de beroemde taart die hier vandaan komt. Op dit moment is het moeilijk voor te stellen dat we ons in de tuin van Noord Noorwegen bevinden. Vanwege het milde microklimaat hier in de regio Kvæfjord dacht een ondernemende boer: waarom zou je in noord Noorwegen geen aardbeien kunnen telen? Zo geschiedde en zijn verse aardbeien zijn bekend in heel kvæfjord. Je kunt ze prima combineren met een ander beroemd product uit deze regio, de Kvæfjordkake, beter bekend onder de naam:

Verdens Beste

Ik moet zeggen als ik de beschrijving hoor van kvæfjordkake, de taart die ooit door kijkers van een Noors tv programma is uitgeroepen tot de beste van Noorwegen, dan zou ik daar wel een stukje van willen proeven. En, al helemaal met verse aardbeien, die ooit zullen groeien, waar nu nog dikke lagen sneeuw liggen. Het recept vind je hier. De cake heeft een lange en rijke geschiedenis, wil je daar meer van weten? Dat kan hier

Veerpont over Gullesfjord

Met een veerpont steken we het Gullesfjord over. Geen taart aan boord, maar wel koffie en toastjes met de beroemde bruine schapenkaas. Ik ben meer onder de indruk van de uitzichten als we weer onderweg met de bus nog een keer stoppen.

Terwijl er druk selfies worden genomen, kijken wij de andere kant uit.

Blauwe stad

We naderen Sortland waar we ons weer bij de overige passagiers zullen voegen. Sortland zocht iets om op te vallen. Het begon als een grap. Kunstenaar Bjorn Elvenes vond dat er iets moest gebeuren om de nietszeggendheid tegen te gaan. Hij zei: we verven onze huizen blauw. Deze PR gimmick pakte goed uit. Het blauw zorgt voor mooie plaatjes en zo heet Sortland nu de blauwe stad. Het is zo mistig dat wij vooral veel grijs zien, met uiteindelijk toch een beetje blauw.

Even staan we te wachten vlak voor de brug over het fjord te wachten, en dan wordt duidelijk waarom we niet meteen door rijden. Precies als wij de brug over rijden doemt de Polarlys uit de mist op en vaart met een enorme stoot van de scheepstoeter onder ons door. Op dek zwaaien passagiers met Noorse vlaggetjes naar ons. Beetje corny, dat wel, maar ook erg leuk om zo als verloren schapen weer binnengehaald te worden.

Om te smullen

Die middag aan boord kijk ik voor alle zekerheid even op het bordje dat altijd bij de toetjes staat. Het leuke van Hurtigruten vind ik dat ze zoveel mogelijk de producten uit de streek waar we doorvaren gebruiken. Het zal wel niet, maar het zou toch leuk zijn. En jawel, daar staat een heerlijk stuk Kvæfjordkake. Tijdens deze Hurtigruten excursie: ‘a taste of Vesterålen’ hoorde ik het verhaal. Ik kan nu ook uit eigen ervaring zeggen dat dit inderdaad een errug lekker stuk taart is.

We zijn halverwege deze dag van contrasten en varen verder richting de Lofoten en Svolvaer.